حکمرانی در آستانه یک انقلاب خاموش؛ چرا مدلهای قدیمی فرو میریزند و چه کسانی آینده را خواهند ساخت
نوشته: دکتر مازیار میر
4 خرداد 1399
چکیده
به نظر می رسد که حکمرانی مفهومی پویا، چندبعدی و در حال تحول است که نقش آن در توسعه، امنیت، رفاه و پایداری کشورها بیش از هر زمان دیگری
مورد توجه قرار گرفته است. جهان امروز با رشد فناوری، هوش مصنوعی، اقتصاد دیجیتال، شبکههای اجتماعی و بحرانهای پیچیده محیطزیستی، نیازمند
بازنگری جدی در مدلهای حکمرانی است. این مقاله ضمن تعریف دقیق حکمرانی، ریشههای تاریخی آن، ابعاد مختلف آن و چالشهای قرن ۲۱ را واکاوی
کرده و در نهایت آینده محتمل و مطلوب حکمرانی را ترسیم میکند…..
مقدمه
حکمرانی فقط «حکومت کردن» نیست.
حکمرانی یک فرایند است؛ فرایندی برای هماهنگسازی تصمیمات، منابع، مردم و نهادها بهمنظور ساختن آیندهای بهتر.در جهان قدیم، حکمرانی معادل
«فرمانروایی» بود، اما در جهان امروز حکمرانی به معنای «توانمندسازی»، «مشارکتپذیری»، «شفافیت»، «دادهمحوری» و «توسعه پایدار» است.
جهان در حال عبور از مدلهای قدیمی به الگوهای شبکهای، مبتنی بر داده و هوشمند است. من در این مقاله تلاش میکنم تصویری جامع از مسیر تحول
حکمرانی ارائه دهد.
بخش اول
تعریف دقیق حکمرانی (Governance)
بر اساس ادبیات علمی، حکمرانی مجموعهای از:
• سازوکارها
• فرآیندها
• روابط
• تصمیمات
• نهادها
• و رفتارها
است که نحوه اداره کشور، سازمان یا جامعه را مشخص میکند.
حکمرانی یعنی چگونه تصمیم گرفته میشود، چگونه اجرا میشود، چگونه نظارت میشود و چه کسانی در این فرآیند مشارکت دارند.
حکمرانی سه عنصر کلیدی دارد:
اول
قدرت
دوم
قواعد
سوم
مشارکت
و سه پرسش اصلی را پاسخ میدهد:
چه کسی تصمیم میگیرد؟
چگونه تصمیم گرفته میشود؟
چگونه پاسخگویی و شفافیت تضمین میشود؟
بخش دوم
تفاوت حکمرانی با حکومت
بسیاری افراد «حکومت» و «حکمرانی» را یکی میدانند اما این یک خطای بزرگ است.
حکومت (Government) = ساختار رسمی قدرت
حکمرانی (Governance) = مجموعه تعاملات میان حکومت، بخش خصوصی، جامعه و مردم
بنابراین:
حکمرانی بسیار گستردهتر از حکومت است.
بخش سوم
انواع حکمرانی در ادبیات علمی
اول
حکمرانی سنتی (Governance 1.0)
• سلسلهمراتب
• کنترل متمرکز
• تصمیمگیری بالا به پایین
دوم
حکمرانی خوب (Good Governance)
• شفافیت
• پاسخگویی
• مشارکت
• کارآمدی
سوم
حکمرانی دیجیتال (Digital Governance)
• دادهمحوری
• خدمات دیجیتال
• دولت الکترونیک
چهارم
حکمرانی هوشمند (Smart Governance)
• هوش مصنوعی
• سیستمهای پیشبین
• اتوماسیون تصمیمات
پنجم
حکمرانی شبکهای (Network Governance)
• همکاری دولت، بخش خصوصی، دانشگاهها و مردم
• مشارکت گسترده
• مدیریت پیچیدگی
ششم
حکمرانی مشارکتی (Participatory Governance)
• مردم در تصمیمگیری نقش مستقیم دارند
هفتم
حکمرانی تابآور (Resilient Governance)
• آمادگی برای بحرانها و شوکها
• یادگیری سریع
• سازگاری
بخش چهارم
چرا مفهوم حکمرانی اهمیت حیاتی دارد؟ (تحلیل علمی)
تحقیقات بانک جهانی، OECD، هاروارد و MIT نشان میدهد:
• کیفیت حکمرانی مهمتر از منابع طبیعی در توسعه است.
• کشورهایی با حکمرانی خوب، ۳ برابر سریعتر رشد میکنند.
• فساد، ناکارآمدی و عدم مشارکت مستقیماً با ضعف حکمرانی مرتبط است.
کیفیت حکمرانی جامع = کیفیت آینده یک کشور و یک ملت
مازیارمیر
بخش پنجم
چالشهای حکمرانی در قرن ۲۱
اول
پیچیدگی سیستمها
جهان به شدت شبکهای شده است و مدلهای سلسلهمراتبی پاسخگو نیستند.
دوم
انفجار دادهها
دولتهای قدیمی توان مدیریت دادههای عظیم را ندارند.
سوم
فناوریهای نو
هوش مصنوعی، بلاکچین، IoT ساختار تصمیمگیری را متحول کردهاند.
چهارم
بحرانهای ترکیبی
بحرانهایی مانند کرونا، تغییر اقلیم، جنگهای اقتصادی و سایبری مدلهای قدیمی را ناکارآمد کردهاند.
پنجم
تغییر انتظارات مردم
نسل جدید: شفافیت، عدالت، سرعت، تعامل و نقش فعال میخواهد.
ششم
کاهش اعتماد عمومی
فاصله میان دولت و جامعه در بسیاری کشورها رو به افزایش است.
بخش ششم
آینده حکمرانی؛ به سوی حکمرانی 5.0
در پژوهشهای آیندهپژوهی، چهار مسیر اصلی برای آینده حکمرانی مطرح است:
———————————————————————
1) حکمرانی دادهبنیان (Data-Driven Governance)
———————————————————————
• داده به عنوان سرمایه ملی
• سیاستگذاری براساس تحلیلهای پیشبین
• داشبوردهای لحظهای تصمیمگیری
• حذف تصمیمگیری شهودی
———————————————————————
2) حکمرانی انسانمحور (Human-Centric Governance)
———————————————————————
اما ذقیقااا چرا؟
زیرا در جهان هوش مصنوعی، «انسان» باید بعنوان مرکز باشد.
ویژگیها:
• عدالتمحوری
• اخلاق دیجیتال
• حفظ حریم خصوصی
• مشارکت شهروندی
———————————————————————
3) حکمرانی هوشمند (AI-Enabled Governance)
———————————————————————
• هوش مصنوعی برای تحلیل بحرانها
• سیستمهای توصیهگر برای مدیران
• مدلهای شبیهسازی سیاستها
• اتوماسیون فرآیندها
———————————————————————
4) حکمرانی شبکهای (Collaborative Governance)
———————————————————————
در آینده تصمیمات نه فقط در دولت، بلکه در شبکهای از بازیگران اتخاذ میشود:
• دولت
• بخش خصوصی
• دانشگاهها
• جامعه مدنی
• مردم
نتیجه:
حل مسائل پیچیده با راهحلهای چندبعدی.
———————————————————————
بخش هفتم
الگوی آینده حکمرانی از نگاه دکتر مازیار میر
مدل پیشنهادی «نردبان تکامل حکمرانی»
مرحله نخست
حکمرانی سنتی
مرحله دوم
حکمرانی خوب
مرحله سوم
حکمرانی دیجیتال
مرحله چهارم
حکمرانی هوشمند
مرحله پنجم
حکمرانی شبکهای و انسانمحور (مرحله نهایی)
این مدل امکان تحلیل و برنامهریزی برای کشورهای مختلف را فراهم میکند.
———————————————————————
بخش هشتم
مطالعات موردی آیندهمحور
استونی
• کاملترین دولت دیجیتال
• نسخه موفق حکمرانی 4.0
• امنیت سایبری در سطح ملی
هند
• انقلاب داده
• کارت واحد هویتی Aadhaar
• پلتفرمهای سراسری برای تصمیمگیری
فنلاند
• حکمرانی انسانمحور
• اخلاق هوش مصنوعی و مشارکت مردم
چین
• هوش مصنوعی در مدیریت شهری
• سیستمهای پیشبین برای کنترل بحرانها
بخش نهم
چکلیست ۷ نقطهای برای گذار به حکمرانی آینده
1. بازنگری اندیشه مدیران و رهبران
2. دیجیتالسازی گسترده
3. دادهبنیانکردن سیاستگذاری
4. آموزش شهروندان و کارکنان
5. مشارکت دادن مردم در تصمیمات
6. استفاده از هوش مصنوعی برای تحلیل
7. شفافیت حداکثری و پاسخگویی
بخش دهم
نتیجهگیری نهایی
حکمرانی دیگر یک علم ثابت نیست؛
یک فرآیند زنده، پویا، یادگیرنده و مبتنی بر داده است.
آینده حکمرانی ترکیبی از:
• انسانیت
• فناوری
• شبکهسازی
• شفافیت
• یادگیری
• تابآوری
• و مشارکت
خواهد بود.
کشورهایی که بتوانند سریعتر این مسیر را طی کنند، آیندهای پایدار، امن و شکوفا خواهند داشت.
و کشورهایی که در مدلهای قدیمی بمانند، از قطار آینده برای همیشه عقب میمانند.
آینده به کسانی تعلق دارد که امروز، مدلهای ذهنی و سیستمهای حکمرانی خود را بازطراحی میکنند.
