تفکر سیستمی

مجله مذاکره و زبان بدن

تفکر چیست؟

سیستم چیست؟

تعاریف

تفکر، عملی ذهنی است و زمانی مطرح می‌گردد که انسان با مسئله‌ای مواجه‌است و خواستار حل آن است. در این هنگام در ذهن،

تلاشی برای حل مسئله آغاز می‌گردد که این تلاش ذهنی را، تفکر می‌نامند. فعالیت برای حل مسئله، از مراحلی تشکیل شده‌است که

از تعریف مسئله به طور شفاف، روشن و ملموس، آغاز می‌گردد و با پیدا کردن راه حل‌هایی برای حل مسئله ادامه می‌یابد و با به

کارگیریِ عملی بهترین راه حل و یافتن جواب نهایی به پایان می‌رسد.

تعاریف دیگر

«تفکر سازمان دادن و تجدید سازمان در یادگیری گذشته جهت استفاده در موقعیت فعلی است.» «تفکر فرایندی رمزی و درونی است که

منجر به یک حوزه شناختی می‌گردد که نظام شناختی شخص متفکر را تغییر می‌دهد.» «تفکر فرایندی است که از طریق آن یک

بازنمایی ذهنی جدید به وسیله تبدیل اطلاعات و تعامل بین خصوصیات ذهنی، قضاوت، انتزاع، استدلال و حل مسئله ایجاد می‌گردد.»

«تفکر ، تلاشی است ذهنی، برای پاسخ گویی صحیح و دقیق به سوالات ذهنی که به ابزاری چون منطق ، خرد ورزی،دانش،تجربه و

درک صحیح موضوع نیازمند است. .»

تعریف تفکر در روانشناسی از نگاه دکترمازیارمیرمحقق و پژوهشگر :

به نظر می رسد که در روانشناسی، «تفکر» فرآیند درونی‑پنهانی مبتنی بر بازنمایی‌های نمادین از محرک‌های غایب، که طی تعامل غیرخطی شبکه‌های پیشانی‑آهیانه‌ای با حلقه‌های تالامو‑قشری، بازتولیدتوزیع‌شده الگوهای شناختی را در غیاب ورودی حسی عینیت‌یافته ممکن می‌سازد. فکر می کنم که چندلایه از روابط بازگشتی میان رمزگان‌های صریح و ضمنی حافظهٔ کاری که در بستربازداری سلسله‌مراتبی پاسخ‌های خودکار، به تولیدِ زنجیره‌ای از عملگرهای ذهنی با درجهٔ آزادی نامتناهی منجر می‌شود.

در منطق

عبارت است از مرتب ساختن امور معلوم برای رسیدن به کشف مجهول. به عبارت دیگر فکر عبارت است از حرکت ذهن به سوی امور و

مقدمات معلوم و سپس حرکت از آن امور معلوم به سوی کشف مقصود.

روشهای تفکری

هر یک از روش‌های تفکری را می‌توان متدهایی دانست که به کمک آنها، قسمتی از فرایند حل مسئله، با موفقیت طی می‌شود. تفکر

برتر تفکری است که از بهترین روش‌ها به حل مساله برسد.

از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:

فکر و اندیشه و آئینه خوبیها و پوشاننده بدیها و روشنی‌بخش دلها و موجب خوشخویی وسعه صدر می‌شود.

به وسیله تفکر و انسان به صلاح روز رستاخیز و پایان کارش آگاه می‌شود و بر علم و دانشش افزوده می‌گردد و هیچ عبادتی بالاتر از تفکر

نیست.

پیامبر اکرم صلی ‌الله‌علیه‌و‌آله و سلم فرمود:

یک ساعت تفکر بهتر از یک سال عبادت است و تنها کسانی به این مقام می‌رسند که خداوند آنان را به نور معرفت و توحید ویژگی داده

باشند. همچنین از رسول‌الله‌صل‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم نقل شده که فرمود:

شخص عاقل برای خود باید ۳ برنامه روزانه داشته باشد: وقتی که برای مناجات با خداوند عز و جل و وقتی را برای حسابرسی از خویش

و وقتی را برای «تفکر و اندیشه» در آنچه خداوند عزوجل درباره او انجام داده است. علاوه بر اینها وقتی را نیز به استراحت و بهره‌بردن از

لذات حلال اختصاص دهد. از امام علی علیه‌السلام نقل شده است که: نبه بالتفکر قلبک . به وسیله تفک دل خود را بیدار کن

تفکر و اندیشه سبب پیشگیری و درمان غفلت نیز می‌شود هرگاه انسان به کارهای خوب و آثار مثبت آن و به کارهای بد و نتایج سوء آن

بیندیشد . غفلت از روح و جانش دور می‌شود. فکر و اندیشه در مورد مرگ و پایان زندگی جلوی سرچشمه‌های اصلی غفلت را که

هواپرستی و خودخواهی و فزون‌طلبی است می‌گیرد . حضرت علی علیه‌السلام که در یکی از وصایای خود به امام حسین علیه‌السلام

فرمودند: این فرزندم، تفکر نورانیت می‌بخشد و غفلت ظلمت و تاریکی

تفکر خلاق یعنی : با ایجاد ارتباط بین چیزهای بی ارتباط یک راه تازه برای حل مسئله پیدا کردن تقویت تفکر خلاق ما را در تصمیم گیری

بهتر و حل مسئله کمک می کند و ما را از بن بستهای زندگی خارج می نماید ، تفکر خلاق نه تنها شخص را قادر می سازد که از

تجربیات قبلی خود استفاده نماید و آن را با موفقیتهای تازه ارتباط دهد. بلکه قادر خواهد بود ارتباط بین چیزهایی که قبلاً با هم بی ارتباط

بوده اند را پیدا کند که از نظر خود فرد تازه و معنادار می باشد همچنین می تواند از روشهای غیر سنتی برای حل مسئله استفاده کند و

فراتر از اطلاعات گام بردارد. ویژگی‎های افراد خلاق:

۱ ـ افراد خلاق افرادی هستند باهوش بالاتر از متوسط

۲ ـ افراد خلاق علاقمند به نوآوری، پیچیدگی و اتخاذ تصمیم مستقل هستند.

۳ ـ برای افراد خلاق پدیده‎ها و اشیاء پیچیده به اشیاء و پدیده‎های ساده ارجحیت دارد.

۴ ـ افراد خلاق مایل‎اند خود تصمیمی مستقل اتخاذ کرده از پیروی و اطاعت از دیگران تا حدی دوری می‎کنند.

۵ ـ افراد خلاق می‎توانند میان جنبه‎های مختلف پدیده‎ها وحدت ایجاد کنند.

۶ ـ میان افکار مختلف و جنبه‎های کلامی و غیرکلامی و نیز جنبه‎های عینی و ذهنی ارتباط و هماهنگی برقرار کنند.

۷ـ افراد خلاق می‎توانند از یک پدیده جزئی یک قاعده استخراج کرده از یک قاعده یک راه حل جزئی و عینی استنتاج کنند.

۸ ـ افراد خلاق می‎توانند میان تفکر منطقی و تفکر غیرمنطقی یا پدیده‎های خیالی و پدیده‎های عینی نیز هماهنگی ایجاد کنند.

۹ ـ افراد خلاق با انگیزه‎های درونی بیشتر سروکاردارند تا با محرکهای بیرونی مثل شهرت، پول، مقام و تحسین

شرایط ابراز تفکر خلاق :

۱-داشتن آزادی در ابراز عقیده : فرد باید بتواند به راحتی و بدون هیچ اضطراب و ترسی عقاید خود را بیان کند.

۲-داشتن اعتماد به دانش و مهارتهای شخصی : شخص بتواند با تکیه و اعتماد به آموخته های خود چیزهای منحصر به فرد بیافریند ولی

نباید انتظار کشف عجیب و بزرگ را داشته باشد.

۳-داشتن فرصت و زمان کافی : محدودیت زمانی می تواند فشاری ایجاد کند که مانع از تقویت تفکر خلاق شود. چرا که زمان فقط برای

یادگیری اهداف از قبل تعیین شده ، مشخص گردیده است.

۴-مهم دانستن اشتباهات :

خود اشتباهات نیز مهمند . چرا که تفکر را به جلو هدایت می کنند و برای پرورش فکر ، حیاتی هستند.

۵-کسب موفقیت : بدست آوردن موفقیتهای جدید باعث یادگیری راههای تازه شده و به پرورش اعتماد به نفس شخص و بروز احساس

توانائی (من می توانم) کمک می کند.

توصیه های عملی به والدین جهت پرورش تفکر خلاق :

تقویت تفکر خلاق برای رشد فعلی و آینده کودک و جامعه ضروری است. بنابر این آموزش و پرورش کودکان ما بایستی به نحوی باشد که روحیه

خلاقیت و نوآوری را در آنها ایجاد نماید.

۱-طرح سوالاتی که کودک را به حدس زدن و ایجاد تفکر در مورد علل و معلولها تشویق کند : مثلاً وقتی خورشید به گیاه نمی تابد چه اتفاقی می

افتد؟

۲-کمک گرفتن از کودک در یافتن پاسخ سوالات : مثلاً با کودک به جستجوی جواب در بین کتابها بپردازیم.

۳-ایجاد زمینه گفتگو و نظر خواهی از کودک در خصوص بعضی تصمیمات ساده : مثلاً برای رفتن به خرید از کودک بپرسیم بهتر است با چه وسیله ای

(ماشین شخصی ، پیاده یا وسیله نقلیه عمومی) به آنجا برویم ؟ و دلیل جوابش را هم بپرسیم.

۴-جدی گرفتن ایده های کودکان و عمل کردن توسط خود کودک : به تمام افکار کودک گوش داده و آنها را مهم بدانیم و خود کودک را به عملی کردن

افکارش تشویق کنیم.

۵-همراه کردن کودک در فعالیتهای ساده و روزمره: مانند خرید رفتن ، کار در آشپزخانه و یا باغچه و ….

۶-طرح بازیها معما گونه برای کودک : بین خلاقیت و بازی ارتباط بسیاری وجود دارد. چرا که در هر دو توانائی نگاه کردن به مساله از راههای مختلف ،

توانائی جستجو در مفاهیم تازه ، توانائی نگاه کردن به مساله از راههای مختلف ، توانائی جستجو در مفاهیم تازه ، توانائی آفرینش و بازآفرینی ،

انتخاب و گزینش بین راههای مختلف ، وجود دارد.

۷-استفاده از تشویقهای کلامی : مثلاً به کودک بگوئیم : چه فکر خوبی ، تو همیشه ایده های تازه ای داری و ….

۸-ایجاد فرصت کافی برای اندیشیدن و پرورش فکر کودک : مثلاً چراغ قوه ای را باز کنید و بعد با دادن فرصت کافی از کودک بخواهید که آن را دو باره به

شکل اول در آورد.

۹-صحبت از تجارب خود : تجارب بزرگتها برای کودکان آموزنده و مفید می باشد. آنها می توانند با کسب این تجارب مهارتها و راههای تازه ای جهت حل

مسئله پیدا کنند.

۱۰-آشنا ساختن با خصوصیات فرهنگی و مانوس ساختن کودک با محیط اجتماعی : با ایجاد علاقه و آشنائی کودک نسبت به داستانهای

آموزنده و مراسم خاص و همچنین چگونگی درست کردن انواع صنایع دستی می توان ضمن آشنایی کودک با فرهنگ و محیط اجتماعی باعث

باز شدن فکر و یادگیری بهتر او شد.

نیلوفر ابی

در دنیای امروز، تکنیک‌های خلاقانه و ساختارمند در حل مسئله برای مدیریت چالش‌ها اهمیت بسزایی دارند. یکی از این تکنیک‌های مؤثر،

تکنیک نیلوفر آبی (Lotus Blossom) است. این روش، به شکلی نظام‌مند و با بهره‌گیری از ساختارهای ذهنی، راه‌حل‌های متنوعی برای حل

مسائل ارائه می‌کند. تکنیک نیلوفر آبی به ویژه در شرکت‌ها و سازمان‌های خلاق برای ایده‌پردازی، نوآوری و حل مسائل پیچیده بسیار کاربرد

دارد. در ادامه با مراحل و مزایای این تکنیک، نمونه‌های موفق و همچنین منابع معتبر آشنا خواهیم شد.

تکنیک نیلوفر آبی: تعریف و هدف

تکنیک نیلوفر آبی توسط یاسوا ماتسومورا، استاد دانشگاه در ژاپن، برای افزایش خلاقیت و حل مسئله طراحی شد. این روش، به افراد و

گروه‌ها کمک می‌کند تا با کشف و بررسی ایده‌های جانبی، به نتایجی جامع و چند بعدی در حل مسائل برسند. ایده اصلی این تکنیک بر پایه

گسترش ایده‌ها و بررسی راه‌حل‌ها به صورت شاخه‌ای مانند گل نیلوفر است.

مراحل هفت‌گانه تکنیک نیلوفر آبی

تکنیک نیلوفر آبی به هفت مرحله کلی تقسیم می‌شود که هر مرحله می‌تواند شامل چک لیستی از اقدامات موردنیاز برای پیشبرد فرآیند

باشد. در ادامه به بررسی این مراحل و چک لیست‌های مربوط به آن‌ها می‌پردازیم:

مرحله اول: تعیین مسئله اصلی

در این مرحله، مشکل یا چالش به صورت دقیق و شفاف تعریف می‌شود. تعریف درست مسئله به درک بهتر و پیدا کردن راه‌حل‌های مناسب

کمک می‌کند.

چک لیست مرحله اول:

1. شناسایی مسئله اصلی و توصیف آن به زبان ساده
2. تحلیل جزئیات مسئله و دسته‌بندی موارد جانبی
3. شناسایی تأثیرات مسئله بر افراد و سیستم‌ها
4. اولویت‌بندی مشکلات برای یافتن ریشه‌ای‌ترین بخش
5. تعریف اهدافی که حل مسئله دنبال می‌کند
6. بررسی محدودیت‌ها و منابع موجود برای حل مسئله
7. تعیین سوالات اساسی مرتبط با مسئله

نمونه‌های جهانی:

برای مثال، در شرکت اپل هنگام مواجهه با چالش‌های طراحی محصول، تیم‌ها در جلسات ایده‌پردازی بر روی تعریف دقیق مشکل تمرکز

می‌کنند تا تمامی جنبه‌های مسئله را شناسایی کنند.

مرحله دوم: تقسیم مسئله به اجزای کوچک‌تر

در این مرحله مسئله اصلی به زیرمسائل یا ابعاد کوچکتری تقسیم می‌شود تا امکان تمرکز بیشتر بر هر جزء فراهم شود.

**چک لیست مرحله دوم:**

1. تعیین بخش‌های مختلف مسئله اصلی
2. تقسیم‌بندی اجزا بر اساس اولویت‌ها
3. ارزیابی هریک از زیرمسائل به صورت جداگانه
4. شناسایی روابط بین بخش‌های مختلف مسئله
5. بررسی ابعاد زمانی و مکانی هر بخش
6. تعیین مراحل عملی برای بررسی هر جزء
7. شناسایی ابزارهای موردنیاز برای حل هر بخش

نمونه‌های جهانی:

شرکت گوگل در توسعه محصولات جدید خود مانند گوگل مپس، با تقسیم مسئله به بخش‌های کوچک‌تر، فرآیندهای بهینه‌ای برای حل آن‌ها

ایجاد می‌کند.

مرحله سوم: گسترش ایده‌های جانبی

این مرحله شامل خلق و گسترش ایده‌های جانبی بر پایه مسئله است. در اینجا می‌توان از تکنیک‌های بارش فکری نیز بهره برد.

چک لیست مرحله سوم:

1. ایجاد فضای مناسب برای بارش فکری
2. دعوت از افراد مختلف با دیدگاه‌های متنوع
3. شناسایی ایده‌های خلاقانه و نامتعارف
4. بررسی امکان‌سنجی هریک از ایده‌ها
5. ثبت ایده‌های جانبی و پیشنهادات
6. بررسی تأثیر هر ایده بر مسئله اصلی
7. اولویت‌بندی ایده‌ها بر اساس کارایی و خلاقیت

نمونه‌های جهانی:

در شرکت تسلا، هنگام مواجهه با مسائل فنی در تولید خودروهای الکتریکی، تیم‌ها از تکنیک‌های مختلف برای گسترش ایده‌های خلاقانه

استفاده می‌کنند.

مرحله چهارم: پالایش ایده‌ها

ایده‌های گسترش یافته، در این مرحله مورد پالایش قرار می‌گیرند تا موثرترین ایده‌ها انتخاب شوند.

چک لیست مرحله چهارم:

1. بررسی ایده‌ها از نظر عملی بودن
2. شناسایی ایده‌های تکراری یا غیرکاربردی
3. انتخاب ایده‌های با بیشترین بازدهی
4. ارزیابی هزینه‌های مربوط به هر ایده
5. تحلیل مزایا و معایب هر ایده
6. مشورت با کارشناسان برای پالایش نهایی
7. انتخاب ایده‌های نهایی برای اجرای مرحله بعد

نمونه‌های جهانی:

در شرکت نایک، تیم‌های خلاقیت پس از ایجاد ایده‌های جدید، این ایده‌ها را از لحاظ بازدهی و همخوانی با بازار پالایش می‌کنند.

مرحله پنجم: توسعه راه‌حل‌ها

در این مرحله، بر پایه ایده‌های انتخاب شده راه‌حل‌های اجرایی توسعه داده می‌شود.

چک لیست مرحله پنجم:

1. بررسی امکان اجرای هر راه‌حل
2. تحلیل ریسک‌های مرتبط با اجرای هر راه‌حل
3. شناسایی منابع و ابزارهای موردنیاز
4. تهیه نقشه اجرایی برای هر راه‌حل
5. ارزیابی تأثیرات مثبت و منفی هر راه‌حل
6. برنامه‌ریزی زمانی برای اجرای راه‌حل
7. تأمین پشتیبانی‌های لازم برای اجرای راه‌حل

نمونه‌های جهانی:

مک‌کینزی در بسیاری از پروژه‌های مشاوره‌ای خود، پس از پالایش ایده‌ها، راه‌حل‌های جامع و عملیاتی را برای حل مسئله ارائه می‌دهد.

مرحله ششم:

اجرای راه‌حل‌ها

در این مرحله، راه‌حل‌های توسعه یافته به مرحله اجرا گذاشته می‌شوند.

چک لیست مرحله ششم:

1. تأیید نهایی طرح اجرایی
2. تخصیص منابع موردنیاز برای اجرا
3. تعیین نقش‌ها و مسئولیت‌ها
4. نظارت بر فرآیند اجرا و کنترل کیفیت
5. رفع مشکلات احتمالی در هنگام اجرا
6. مستندسازی مراحل اجرایی
7. ارزیابی و تطبیق با اهداف اولیه

نمونه‌های جهانی:

شرکت‌های بزرگ مانند مایکروسافت از تکنیک‌های نیلوفر آبی برای اجرای راه‌حل‌های خلاقانه و نوآورانه در پروژه‌های توسعه نرم‌افزار خود

استفاده می‌کنند.

مرحله هفتم: ارزیابی و بهینه‌سازی

در این مرحله، نتایج اجرای راه‌حل‌ها بررسی و اصلاحات لازم انجام می‌شود.

چک لیست مرحله هفتم:

1. جمع‌آوری بازخورد از اجرا
2. بررسی انطباق نتایج با اهداف اولیه
3. شناسایی نقاط قوت و ضعف راه‌حل‌ها
4. تحلیل علل مشکلات و چالش‌ها
5. ایجاد تغییرات لازم برای بهبود
6. مستندسازی نتایج نهایی
7. برنامه‌ریزی برای به‌کارگیری تجربیات در آینده

نمونه‌های جهانی:

در شرکت آمازون، پس از اجرای پروژه‌های جدید، تیم‌ها به طور مستمر نتایج را ارزیابی کرده و تجربیات به دست آمده را در بهبود فرآیندها به‌کار می‌گیرند.

منابع و مراجع معتبر

– **کتاب‌ها:**

– *The Art of Problem Solving* – George L. Cain

– *Problem Solving 101* – Ken Watanabe

– **سایت‌ها:**

– وب‌سایت *Mind Tools*: ابزاری قدرتمند برای یادگیری تکنیک‌های حل مسئله

– *Harvard Business Review*: مقالات جامع درباره تکنیک‌های مختلف حل مسئله

– **فیلم‌ها و سریال‌ها:**

– *Moneyball* – فیلمی بر اساس تحلیل داده‌ها و حل مسئله در دنیای بیسبال

– *House of Cards* – سریالی که بسیاری از اصول تفکر استراتژیک و حل مسئله را نمایش می‌دهد

نتیجه‌گیری نهایی دکتر میر

تکنیک نیلوفر آبی به عنوان ابزاری کاربردی در حل مسئله و ایده‌پردازی شناخته شده است که با استفاده از مراحل ساختارمند و ایده‌های

جانبی، می‌تواند راه‌حل‌های نوینی برای مسائل پیچیده ارائه دهد. استفاده از این تکنیک در پروژه‌های جهانی به شرکت‌ها کمک کرده تا با

موفقیت به چالش‌ها پاسخ دهند و نوآوری را در فرآیندهای خود جای دهند.

تفکر سیستمی مجموعه تکنیکهای حرفه ای برای مقابله با سخت ترین مسائل

در جامعه امروز جهانی و حتی ایرانی بسیاری از مسائل و مشکلاتی که امروزه گریبان‌گیر نسل بشر شده اند به عناصر پیچیده ای وابسته هستند و

عناصر بسیار متعددی بصورت مستقیم و غیر مستقیم در آن نقش دارند.

معضل ترافیک امروز تهران و یا معضل آلودگی هوای امروز کلان شهرهای تهران نتیجه بسیار یاز اقدامات ریز و درشت شهرداری تهران و مدیریت شهری

است اما نباید ساده از این مسئله گذشت که این مشکل به همه عوامل اجرائی و وزارتخانه ها بازمی گردد این مشکل یک روز و دوروزه بروز نکرده

است و یک عقبه یک یا دو یا سه و حتی ۴ دهه را با خود بدنبال دارد اقدامات ضربتی در این خصوص کار را درست که نکرده است تازه کار را بدتر از بد

نموده است و این در حالی است اقدامات بلند مدت هم راه به جایی نبرده است . اقدامات متوسط هم با شکست مواجه شده است و بسیاری از

زحمات ریز و درشت دیگر را تحت تاثیر قرار داده است . اری تمامی اقدامات پیچیده و موردی و یا دامنه دار و همه و همه این رفتار و نتایج حاصل از

راهکارهای مرسوم معمولا به قدری کوچک  ضعیف هستند که بر سر چشم‌انداز حل اثربخش مسئله مانع ایجاد می‌کنند. یکی از مزایای مهم تفکر

سیستمی، توانایی مواجهه‌ی اثربخش با این سلسله مسائل و یا یک سری از  مسائل و ارتقای تفکرات به سطحی قابل قبول است که منجر به

کسب نتایجی استثنایی و بسیار مطلوب حتی در شرایط پیچیده و بغرنج خواهد شد مانند حمله های پیچیده نظامی ایران در طی جنگ تحمیلی به

دور ترین مناطق دور از دسترs  عرhق .H3

در مقالات بعدی این مطلب مهم را دنبال خواهیم کرد

مازیارمیرمشاوروتحلیلگر

نوشته تفکرسیستمی حلقه مفقوده کارافرینی اولین بار در دکتر مازیار میر. پدیدار شد.

تفکر کل نگر تفکر جزئی نگر

تفکر کل نگر تفکر جزئی

تفکر کل نگر تفکر جزئی نگر

نوشته تفکر کل نگر تفکر جزئی نگر اولین بار در دکتر مازیار میر. پدیدار شد.

تفکرسیستماتیک وتفکر

تفکر سیستمی

مدرسه تخصصی رهبری ایرانیان

به روز رسانی جمعه 12 آذر 1400

نوشته دکتر مازیار میر محقق و پژوهشگر

#مازیارمیر

بازدید ها: 810139748

info@mazyarmir.com

mazyarmir.com@gmail.com

https://www.aparat.com/mazyarmir

https://www.aparat.com/zabane_badan

https://www.instagram.com/maziyare_mir

تفکرسیستماتیک

مازیار میر همیشه معتقد است که

نوآوری و خلاقیت یعنی دو موجود را در کنار یکدیگر نهادن اما با روشی نو و تازه گویند

باید همیشه یادمان باشد که دانش باعث نوآوری و نوآوری هم باعث بهره وری

و بهره وری باعث  رشد کسب و کارها و اقتصاد است

A Definition of Systems Thinking: A Systems Approach ☆
Author links open overlay panelRoss D.ArnoldJon P.Wade

This paper proposes a definition of systems thinking for use in a wide variety of disciplines, with particular emphasis on the development and assessment of systems thinking educational efforts. The definition was derived from a review of the systems thinking literature combined with the application of systems thinking to itself. Many different definitions of systems thinking can be found throughout the systems community, but key components of a singular definition can be distilled from the literature. This researcher considered these components both individually and holistically, then proposed a new definition of systems thinking that integrates these components as a system. The definition was tested for fidelity against a System Test and against three widely accepted system archetypes. Systems thinking is widely believed to be critical in handling the complexity facing the world in the coming decades; however, it still resides in the educational margins. In order for this important skill to receive mainstream educational attention, a complete definition is required. Such a definition has not yet been established. This research is an

attemptto rectify this deficiency by providing such a definition….

تعریفی از تفکر سیستمی: رویکرد سیستمی ☆

این مقاله تعریفی از تفکر سیستمی را برای استفاده در رشته‌های مختلف با تاکید ویژه بر توسعه و ارزیابی

تلاش‌های آموزشی تفکر سیستمی پیشنهاد می‌کند. این تعریف از مرور ادبیات تفکر سیستمی همراه با کاربرد تفکر

سیستمی برای خود مشتق شده است. بسیاری از تعاریف مختلف از تفکر سیستمی را می توان در سراسر جامعه

سیستمی یافت، اما اجزای کلیدی یک تعریف منحصر به فرد را می توان از ادبیات استخراج کرد. این محقق این

مؤلفه ها را هم به صورت فردی و هم به صورت کل نگر مورد بررسی قرار داد، سپس تعریف جدیدی از تفکر

سیستمی ارائه کرد که این مؤلفه ها را به عنوان یک سیستم یکپارچه می کند. این تعریف برای وفاداری در برابر

یک تست سیستم و در برابر سه کهن الگوی سیستم به طور گسترده پذیرفته شده آزمایش شد. به طور گسترده

اعتقاد بر این است که تفکر سیستمی در مدیریت پیچیدگی هایی که جهان در دهه های آینده با آن مواجه است،

حیاتی است. با این حال، هنوز در حاشیه آموزشی قرار دارد. برای اینکه این مهارت مهم مورد توجه آموزشی رایج

قرار گیرد، تعریف کاملی لازم است. چنین تعریفی هنوز ایجاد نشده است. این تحقیق با ارائه چنین تعریفی سعی

در رفع این نقص دارد……. در این کارگاه از این مقاله استفاده شده است….

اَندیشه یا فِکر، یکی از نیروهای درونی انسان است که به مفاهیم مربوط است. ایمانوئل کانت از جمله فیلسوفانی است که در کتابش با عنوان «سنجش خرد ناب» دربارهٔ فکر و مفاهیم به بحث پرداخته است.

باید بدانیم که در تفکر، چه چیزهایی مهم هستند؟

خیلی چیزها! اما بیش از همه، انتخاب درست «سبک تفکر» و مهارت در آن است.

«سبک تفکر» یعنی چه؟

برای تفکر، باید معلوماتمان را کنار هم بگذاریم و در واقع آن­ها را با هم ترکیب کنیم. سبک تفکر، یعنی روشی که برای ترکیب کردن معلوماتمان بکار می­بریم.

آیا سبک تفکرمان را خودمان انتخاب می­کنیم؟

می­توانیم خودمان انتخاب کنیم! انشاء‌الله بعدها در مورد «مدیریت تفکر» بیشتر صحبت خواهیم کرد. یکی از مباحث مدیریت تفکر

این است که در هر موقعیتی، باید کدام سبک تفکر را برگزینیم.

لطفا فیلم کاربرد تفکر چند بعدی و تفکر  سیستمی در آپارات https://www.aparat.com/v/jbJcIمشاهده فرمایید.

تفکرسیستماتیک

تعریف تفکر

تفکر، عملی ذهنی است و زمانی مطرح می‌گردد که انسان با مسئله‌ای مواجه‌است و خواستار حل آن است. در این هنگام در ذهن،

تلاشی برای حل مسئله آغاز می‌گردد که این تلاش ذهنی را، تفکر یا اندیشه می‌نامند. فعالیت برای حل مسئله، از مراحلی تشکیل

شده‌است که از تعریف مسئله به طور شفاف، روشن و ملموس، آغاز می‌گردد و با پیدا کردن راه حل‌هایی برای حل مسئله ادامه می‌یابد

و با به کارگیریِ عملی بهترین راه حل و یافتن جواب نهایی به پایان می‌رسد.

«تفکر سازمان دادن و تجدید سازمان در یادگیری گذشته جهت استفاده در موقعیت فعلی است.

«تفکر فرایندی رمزی و درونی است که منجر به یک حوزه شناختی می‌گردد که نظام شناختی شخص متفکر را تغییر می‌دهد.

«تفکر فرایندی است که از طریق آن یک بازنمایی ذهنی جدید به وسیله تبدیل اطلاعات و تعامل بین خصوصیات ذهنی، قضاوت،

انتزاع، استدلال و حل مسئله ایجاد می‌گردد.

«تفکر، تلاشی است ذهنی، برای پاسخ گویی صحیح و دقیق به سوالات ذهنی که به ابزاری چون منطق، خرد ورزی، دانش، تجربه و

درک صحیح موضوع نیازمند است. .»

<<اندیشیدن یا تفکر ساده ترین عمل ذهن به منظور یافتن رابطه بین دریافت های ذهنی میباشد.

تفکرسیستماتیک

مانند یک مهندس فکر کنید: برای حل چالش های روزمره و باز کردن ارزش های ذاتی در آنها ، از تفکر سیستماتیک استفاده کنید

تفکر سیستماتیک

تفکر در منطق

عبارت است از مرتب ساختن امور معلوم برای رسیدن به کشف مجهول. به عبارت دیگر فکر عبارت است از حرکت ذهن به سوی امور و

مقدمات معلوم و سپس حرکت از آن امور معلوم به سوی کشف مقصود.

روشهای گوناگون تفکری

هر یک از روش‌های تفکری را می‌توان متدهایی دانست که به کمک آنها، قسمتی از فرایند حل مسئله، با موفقیت طی می‌شود. تفکر

برتر تفکری است که از بهترین روش‌ها به حل مسئله برسد.

تفکر سیستماتیک

انواع روشهای برتر تفکری

تفکر  سیستمیاتیک

تفکر تحلیلی

تفکر انتقادی

تفکر اجرایی

تفکر راهبردی

تفکر جانبی

تفکر خلاق

قبل از انکه به سراغ تفکرسیستمی برویم بهتر است به سراغ تفکر و فکر کردن برومی.

تفاوت بین فکر و تفکر چیست ؛ همه مردم می فهمد که فکر به چه معنی است. تفکر را هم همه می فهمند اما سوال اصلی این است

که تفاوت بین فکر و تفکر چیست معمولا، فکر به یک فکر معین گفته می شود. حتی فکر می تواند کهنه باشد. تعین و تشخص می

تواند یکی از عوامل موثر در تعیین کهنگی باشد.

به عنوان مثال قبلا فکر می کردند که بردگی و برده داری خوب است اما امروز، این یک فکر کهنه است. یا دختران را زنده به گور می

کردند، که امروزه می دانیم که این یک فکر کهنه است. هم بردگی و هم زنده به گور کردن در سابق بوده است اما فکرش دیگر کهنه

است.

فکر می تواند کهنه باشد اما تفکر نمی تواند کهنه باشد. تفکر، فکرها را تفکر می کند. تفکر، همان خود عمل فکر کردن است. البته ممکن

است یک تفکر، نتایج فکری کهنه داشته باشد. عمل فکر کردن هر شخص تازه است به همین دلیل تفکر کهنه شاید اصلا نتوان پیدا

کرد.

فکرها می توانند کهنه باشند اما تفکر کهنه نیست. حتی وقتی به فکر کهنه می اندیشی و در مورد آنها تفکر می کنی، در واقع می

خواهی که آن افکار را نو کنی؛ پس دوباره تفکر احیاکننده و نو شونده است. همین تفاوت بین اندیشه و اندیشیدن نیز می توان در نظر

گرفت. اندیشه کهنه خیلی داریم. اما اندیشیدن، هر لحظه نو است. با اندیشیدن می توان، اندیشه های کهنه را نو کرد.

اما تعریف سیستم:مجموعه ای از عناصر که برای یک هدف مشخص با همدیگر در تعامل هستند.

:در زیر تعریف برخی از افراد  از سیستم را ارائه داده ایم 

دوروسنه: مجموعه ای از عناصر در تعادل پویا که بر حسب هدفی سازمان یافته اند.

فون برتالانفی: مجموعه ی واحدهایی که بین خود دارای ارتباط متقابل هستند.

دوسوسور: مجموعه ی سازمان یافته ای مرکب از عناصری متعدد است که آنها را تنها در ارتباط با یکدیگر و بر حسب مکانی که در این

مجموعه دارند.

ژ–لاردیر: موضوعی پیچیده که از عناصر مشخص تشکیل شده است. عناصر توسط روابطی با یک دیگر مرتبط هستند.

برای شناخت سیستم ها اصولاً از دو دیدگاه استفاده می کنند:

• مبتنی بر تجزیه و ترکیب

• مبتنی بر تجرید و تعمیم

تفکرسیستماتیک

ویژگی های سیستم:

اول هر سیستم در یک محیط قرار می گیرد، بنابراین برای شناخت یک سیستم باید محیط آن را تشخیص داد.

دوم ک سیستم در محیط خود دارای مرزی مشخص است، بنابراین باید سرحدات سیستم را شناخت.

سوم سیستم دارای ورودی و خروجی است، ورودی را از محیط می گیرد و خروجی را به محیط می دهد. بنا براین برای شناخت سیستم باید ورودی و خروجی را تشخیص داد.

چهارم سیستم ها دارای روش استفاده هستند، بدین ترتیب ارتباط بین سیستم ها براساس چگونگی استفاده از آنها برقرار می شود. بنابراین برای ش ناخت یک سیستم باید مشخص کرد که چگونه می توان از آن استفاده کرد.

پنجم یک سیستم ممکن است دارای چندین زیرسیستم باشد، برای نمونه سیستم دانشگاه دارای زیرسیستم های مالی، اداری، آموزشی و … است. باید زیرسیستم ها را شناخت تا سیستم شناسایی شود. هر زیرسیستم خود نیز یک سیستم است.

ششم سیستم هایی پایدار هستند که دارای مکانیزم های کنترلی باشند. بنابراین می بایست جهت تعیین پایداری، مکانیزم های کنترلی را تشخیص داد.

هفتم کنترل سیستم به بازخورد و بعضی اوقات پیش خورد وابسته است.

هشتم یک سیستم دارای پارامترهایی است که به پارامترهای اجرایی مربوط نمی شود و در سطح کل سیستم مطرح است. به عبارتی دیگر یک شی کلی یا کل ممکن است دارای اجزایی باشد که ویژگی های کل را در مجموع نداشته باشد.

تفکرسیستماتیک

انواع سیستم ها:

• سیستم های تولیدی

• سیستم های پشتیبانی

• سیستم های اطلاعاتی

هدف ما در اینجا سیستم های اطلاعاتی است. این نوع سیستم ها در انجام سیستم های دیگر تاثیرگذار هستند. برخی از اطلاعات توسط پیغام ها حمل می شوند. یک سازمان نوع خاصی از سیستم است .

فعالیت های یک سازمان در مجموع به سه رده ی استراتژیکی، عملیاتی و تاکتیکی تقسیم بندی می شود. استراتژی سازمان در واقع سیاست سازمان برای آتیه را مشخص می کند. روش دسترسی به اهداف را تاکتیک می گویند. لذا برای شناخت سازمان ها باید استراتژی، تاکتیک و عملیات آن سازمان را مورد شناسایی قرار داد. هر سیستمی دارای یک معماری است.

معماری اطلاعات:

معماری اطلاعات به راهبردی موثر در هدایت و گردش اطلاعات در سازمان ها تبدیل شده است . اما معماری سیستم های اطلاعاتی چیست؟

معمولاً معماری نه تنها ساختار بانک اطلاعاتی را در سیستم مد نظر دارد، بلکه مسیرهای گردش اطلاعات در داخل سیستم را نیز مشخص می نماید. بنابراین معماری اطلاعات را می توان حاوی اطلاعات تبادل شونده، بانک های اطلاعاتی و مسیرهایی که اطلاعات در آنها حرکت می کنند تعریف نمود. اصولاً سیستم های اطلاعاتی عبارتند از: دسته بندی اطلاعات و فرآیندها برای کسب بهترین کارایی.

جهت تعیین نیازها می توان معماری سیستم را مورد شناخت قرار داد. به عبارتی ، ابزاری جهت شناخت نیازها است. در نتیجه ، سوال هایی را در ذهن برمی انگیزد. چارچوب معماری سیستم اطلاعاتی در واقع طبقه بندی و سازماندهی اطلاعات را مشخص می کند. برای تعیین محدوده سوالها زیر مشخص می شوند و در این زمینه به کسب و کار و کارافرینی می پردازم.

تفکرسیستماتیک

۱٫ سیستم برای کسب و کار از چه اجزایی تشکیل شده است؟

۲٫ چه اجزایی فراهم شده اند تا سیستم کسب و کار و کارافرینی ایجاد شود؟

۳٫ چگونه کارافرینان با این اجزا و با یکدیگر مرتبط شده اند؟

۴٫ از چه مکانیزم هایی برای اتصال اجزای سیستم به یکدیگر و در کسب و کار و کارافرینی استفاده می شود؟

• چگونه ؟

۱٫ چگونه در کسب و کار  این سیستم کار می کند؟

۲٫ چه چیزهایی جزییات یکپارچه ی سیستم کارافرینان را تشکیل می دهند؟

۳٫ از چه ابزاری برای یکپارچگی اجزای سیستم کارافرینان استفاده می شود؟

• کجا ؟

۱٫ در چه جاهایی کارافرینان با اجزا سیستم قرار دارند و با یکدیگر مرتبطند؟

۲٫ توپولوژی اطلاعات و فرآیندها ی کسب و کار چیست؟

۳٫ توپولوژی کسب و کار چگونه مدیریت می شود؟

================================================================================

توپولوژی یا توپوشناسی شاخه‌ای از ریاضیات است که به بررسی فضاهای توپولوژیکی و خواص بنیادی فضا از جمله همبندی می‌پردازد. توپولوژی یکی از شاخه‌های نسبتاً جوان ریاضیات است.

================================================================================

چه کسی ؟

۱٫ چه کسی با چه طبقه بندی و مجوز دسترسی، سیستم را مورد استفاده قرار می دهد؟

۲٫ چگونه کاربران در تعامل با سیستم می باشند؟

۳٫ چگونه دسترسی به منابع توسط کاربران کنترل می شود؟

 چه موقع ؟

۱٫ در چه زمان هایی چه رویدادهایی در سیستم اتفاق می افتد؟

۲٫ ترتیب رویدادها چیست؟

 چرا ؟

چارچوب باید مشخص کند که:

۱٫ چرا سیستم های متفاوتی انتخاب می شوند؟

۲٫ چه چیزی در زیربنای معماری یک سیستم قرار دارد؟

تفکرسیستماتیک

تفکرسیستماتیک

مجموعه تکنیکهای حرفه ای برای مقابله با سخت ترین مسائل

در جامعه امروز جهانی و حتی ایرانی بسیاری از مسائل و مشکلاتی که امروزه گریبان‌گیر نسل بشر شده اند به عناصر پیچیده ای وابسته هستند و عناصر بسیار متعددی بصورت مستقیم و غیر مستقیم در آن نقش دارند.

معضل ترافیک امروز تهران و یا معضل آلودگی هوای امروز کلان شهرهای تهران نتیجه بسیار یاز اقدامات ریز و درشت شهرداری تهران و مدیریت شهری است اما نباید ساده از این مسئله گذشت که این مشکل به همه عوامل اجرائی و وزارتخانه ها بازمی گردد این مشکل یک روز و دو روزه بروز نکرده است و یک عقبه یک یا دو یا سه و حتی ۴ دهه را با خود بدنبال دارد اقدامات ضربتی در این خصوص کار را درست که نکرده است تازه

کار را بدتر از بد نموده است و این در حالی است اقدامات بلند مدت هم راه به جایی نبرده است . اقدامات متوسط هم با شکست مواجه شده است و بسیاری از زحمات ریز و درشت دیگر را تحت تاثیر قرار داده است . اری تمامی اقدامات پیچیده و موردی و یا دامنه دار و همه و همه این رفتار و نتایج حاصل از راهکارهای مرسوم معمولا به قدری کوچک  ضعیف هستند که بر سر چشم‌انداز حل اثربخش مسئله مانع ایجاد می‌کنند.

یکی از مزایای مهم تفکر سیستمی، توانایی مواجهه‌ی اثربخش با این سلسله مسائل و یا یک سری از  مسائل و ارتقای تفکرات به سطحی قابل قبول است که منجر به کسب نتایجی استثنایی و بسیار مطلوب حتی در شرایط پیچیده و بغرنج خواهد شد مانند حمله های پیچیده نظامی ایران در طی جنگ تحمیلی به دور ترین مناطق دور از دسترs  عرhق .H3 ولودیمیر زلنسکی (Volodymyr Zelensky) که قدرت را در اوکراین در اختیار گرفته، به اجرای برنامه‌های طنز مشهور است و هیچ نوع سابقه‌ای در سیاست ندارد مانند استاد حسن ریوندی او که قبلاً در برنامه‌های طنز خود را با آقای رئیس همراه کرده بود اینک رئیس جمهور اکراین است یک دلقک رئیس جمهور محبوب اکراین است اما چرا؟ این چرا همان چرای مقدسی است که ما باید به دنبال ان بگردیم

ایا شما اینطور فکر نمی کنید؟

ایا چند سال دیگر مردم اکراین فکر نمی کنند که چرا فریب ولودیمیر زلنسکی را خوردند و چرا باور کردند که چرا فریب جمله :

آنقدر رونق اقتصادی ایجاد کنیم که …….

و آنقدر درآمد سرشار اقتصادی ایجاد کنیم که ……

راستی چقدر این جملات و حرف‌های پوپولیستی برای ما آشنا است

آری سالها بعد مردم اوکراین از  انتخاب اقای ولودیمیر زلنسکی به  شدت پشیمان خواهند شد و خواهند گفت که فریب کمدین محبوب خود را خورده‌اند؟

سالها است که در آموزش تفکر  و مخصوصا تفکر سیستمی و تفکر تحلیلی و نیز تفکر شهودی ( مانند گری کلین) بارها پافشاری کرده‌اند که برترین ابزار اثربخش برای تقویت قدرتتمرکز و  تفکر، ثبت تحلیل‌ها و مرور آن‌ها در آینده است

وقتی که از ارتفاع حدود ۴۰۰۰ متری از سطح دریاهای آزاد در حال سقوط بودم کاپیتان مدس سیندرگارد قهرمان تیم UP آلمان به من چیزهای را می گفت و من در سیت و در کاکپیت چیز دیگری می شنیدم و درک من چیز دیگری بود تحلیل عملکرد من پس از سقوط نشان دهنده چیزای وحشتناک کاملا متفاوت و غیر قابل بخشش بود.

متاسفانه زمان به من ثابت کرده است که در جامعه و در میان مخصوصا دانشجویانم معمولا جهت گیری های متفاوت و متناقض و ….بسیاری را می توان دید که بسیاری از ان به تعصبات و قومیت و بومیت و ملیت و سن و جنس و وزن و…… بستگی دارد.

باید اذعان کرد برای تفکر تحلیلی درست از ابتدا باید تمرینِ تحلیل و تصمیم‌گیری را دقیقا از نقطه ای آغاز کنیم که دلبستگی های ما و مخصوصا دلبستگی های عاطفی کمتری نسبت به آن‌ها داریم تا دقیقا بتوانیم  با مسائل ساده‌تری دست و پنجه نرم کنیم (بنابراین) تحلیل اوضاع سقوط مازیار میر در دهه ۸۰ و مقایسه دقیق ان با آن‌چه بر  سرما می اید یا خواهد امد راهکار خوب و اصولی خواهد بود.

من باب مثال جستجو درباره‌ی رئیس جمهور  زلنسکی اصلا دشوار نبوده و نیست و طی این روزها می توانید به خبرهای بیشتری از او دست پیدا کنید.  نوع حرف‌های اقای ریس جمهور می تواند بسیار راهگشا بامشد و بتوانید امروز دقیقا آینده را به شکلی روشن مجسم نمود.

رویه های تبلیغاتی داماد قبل از ازدواج اقای رئیس و حتی یک مادر به فرزندان و…… همه و همه می‌تواند به ما بسیار کمک کند تا نقاط قوت و

ضعف تفکرات خود و مخصوصا تفکر  تحلیلی خود را بهتر بشناسیم و بر این اساس، آن‌ها را بهبود دهیم.

تفکرسیستماتیک

تفکرسیستماتیک

یک نمونه‌ی واقعی

در زمان انتخابات آمریکا، من چند بار در روزنوشته‌ها نوشتم که فکر می‌کنم عامل تکنولوژی در تحلیل‌های سیاستمداران از انتخابات آمریکا لحاظ نشده است. قدرت این فاکتور، نسبت به گذشته بیشتر شده و بدون توجه به آن، نمی‌توان نتیجه‌ی انتخابات را حدس زد (فرض اول من).

گزاره دومی که به آن توجه داشتم این بود که مدیران حوزه‌ی تکنولوژی – جز چند استثناء محدود – چندان علاقه‌مند به موفق شدن ترامپ نیستند.

تفکرسیستماتیک

تفکر سیستماتیک

با کنار هم قرار دادن این دو گزاره و چند مورد دیگر، به نتیجه رسیده بودم که ترامپ شانس چندان بالایی ندارد (بگذریم که در نهایت هم، در لب مرز و تقریباً در حد سکه انداختن رأی آورد و تفاوت چندان زیاد نبود که موافقان یا مخالفان او، بتوانند از تحلیل‌های خود خوشحال یا ناراحت شوند).

اما در مورد تحلیل من، یک خطای بزرگ وجود داشت که شاید اگر آن زمان آن را دقیق نمی‌نوشتم، هرگز متوجهش نمی‌شدم: تکنولوژی مهم بود.

مهم‌ترین فاکتور تأثیرگذار هم شد. اما نه با مکانیزمی که من فکر می‌کردم. قدرت «فیس‌بوک» از‌ «بنیان‌گذار و مالک و مدیر فیس‌بوک» بیشتر است و قدرت اغلب شبکه‌های اجتماعی، بر قدرت بنیان‌گذاران و مدیران‌شان می‌چربد.

چون آن‌ها ابزاری را ساخته‌اند و در اختیار دیگران قرار داده‌اند و با وجود همه‌ی کنترل‌هایی که بر پلتفرم خود دارند، هم‌چنان رفتارها و پیچیده‌های فراوانی می‌تواند ظهور کرده و Emerge شود.

داستان پیشگوی معبد دلفی به امپراطور  می تواند بسیار مفید باشد که گفته:

اگر جنگ کنی، یک امپراطوری سقوط خواهد کرد و کروئسوس توجه نکرد که آن امپراطوری، الزاماً دشمن (ایران) نیست و سقوط، قرار است سرنوشت حکومت خود او باشد ….

نکات تأثیرگذار را می‌نویسم و می‌گویم فرض کنیم همه‌ این موارد را درست حدس زده باشم، ممکن است در تشخیص جهت تأثیرگذاری کدام اشتباه کنم؟ این روش، در تصمیم‌ها و انتخاب‌های زیادی به م کمک خواهد کرد.

تفکرسیستماتیک

موانع اصلی در راه تفکر سیستمی

• انسانها اسیر چارچوب‌های ذهنی و خود ساخته‌ای هستند که جزئی از وجود آنها شده‌است. از همین رو پذیرش تفکر سیستمی و نهادینه شدن این رویکرد نو دشوار خواهد بود.
• جوهره اصلی تفکر سیستمی توجه به روابط است نه به موضوعات (اشیاء). و این به عکس عادت مرسوم است که اشیاء و محسوسات در درجه اول توجه قرار دارند. در تفکر سیستمی استفاده از فکر و ذهن بیش از بکارگیری چشم به عنوان ابزار دیدن، ضرورت دارد.

سخن پایانی :

عکس مرا هرگز به دیوار اداره‌ها و شرکت‌ها و موسسات نزنید؛ عکس فرزند و فرزندانتان را جلوی خود نصب کنید تا بدانید که باید برای آن‌ها و آینده‌ی آن‌ها کار کرد

رئیس‌جمهور جدید فعلی اوکراین  (منبع)

برای شرکت در کلاس های آنلاین و حضوری دکتر مازیار میر با ما در ارتباط باشید.

نوشته تفکرسیستماتیک و تفکر تحلیلی اولین بار در دکتر مازیار میر. پدیدار شد.

کارگاه آموزشی تفکر سیستمی برای شرکت خط لوله و مخابرات

کارگاه آموزشی آنلاین تفکر سیستمی

info@mazyarmir.com

mazyarmir.com@gmail.com

https://www.aparat.com/mazyarmir

https://www.aparat.com/zabane_badan

https://www.instagram.com/maziyare_mi

بعنوان یک مدرس و مشاور کسب و کار قبل از شروع کارگاه اموزشی تفکر سیستمی یک سوال اساسی خواهم پرسید و آن این است …

تفکر چیست؟

ااندیشه یا فِکر، یکی از نیروهای درونی انسان است که به مفاهیم مربوط است. ایمانوئل کانت از جمله فیلسوفانی است که در کتابش با عنوان «سنجش خرد ناب»

دربارهٔ فکر و مفاهیم به بحث پرداخته‌است. با توجه به گرایش شدید من به امانوئل کانت بهتر است با او بیشتر آشنا شویم

ایمانوئل کانت فیلسوف سرشناس آلمانی در عصر روشنگری و کارساز در فلسفه جدید بود. او یکی از فیلسوفان کلیدی عصر روشنگری است و فلسفهٔ وی از

اندیشه‌های چیره بر نیمهٔ نخست سدهٔ نوزدهم است.وی تجربه گرایی و عقل‌گرایی آغازین نوین را در هم آمیخت، و تا به امروز کارایی باارزش وی

در مابعدالطبیعه، معرفت‌شناسی، اخلاق، فلسفه سیاسی، زیبایی‌شناسی و دیگر زمینه‌ها دنباله دارد. اندیشه بنیادین «فلسفه نقدی» کانت به ویژه در نقدهای

سه‌گانه وی «نقد عقل محض»، «نقد عقل عملی»، و «نقد قوه حکم»، «خودآیینی انسان» است.

وی استدلال می‌کند که درک انسان، سرچشمه قوانین سراسری طبیعت است که سازنده همه تجربه ماست؛ و خِرَد انسان است که قانون اخلاقی را به ما می‌دهد که

این قانون، بنیاد ما برای باور به خدا، آزادی، و جاودانگی است؛ پس شناخت علمی، اخلاق و باور دینی در برابر هم سازگار و باورپذیرند زیرا پشتوانه همه آن‌ها بنیاد

یکسان «خودآیینی» انسانند، که همچنین، انسان برپایه جهان نگری فرجام شناسانه حکم تأملی، سرانجام پایانی طبیعت است.

تفکر یا اندیشیدن چیست؟

اندیشیدن یا تفکر کاری ذهنی است و زمانی مطرح می‌گردد که انسان با مسئله‌ای مواجه‌است و خواستار حل آن است. در این هنگام در ذهن، تلاشی برای حل مسئله

آغاز می‌گردد که این تلاش ذهنی را، تفکر یا اندیشه می‌نامند. فعالیت برای حل مسئله، از مراحلی تشکیل شده‌است که از تعریف مسئله به‌طور شفاف، روشن و

ملموس، آغاز می‌گردد و با پیدا کردن راه حل‌هایی برای حل مسئله ادامه می‌یابد و با به کارگیریِ عملی بهترین راه حل و یافتن جواب نهایی به پایان می‌رسد؛ ولی بهتر

است بگوییم در «مسیر دیگری قرار می‌گیرد» به پایان نمی‌رسد انسانِ بدون اندیشه متصور نیست

تفکر یا اندیشیدن به روایتی دیگر عبارت است از اندیشیدن سازمان دادن و تجدید سازمان در یادگیری گذشته جهت استفاده در موقعیت فعلی است.

«اندیشیدن فرایندی رمزی و درونی است که منجر به یک حوزه شناختی می‌گردد که نظام شناختی شخص متفکر را تغییر می‌دهد.»

تفکر یا اندیشیدن به روایتی دیگر عبارت است از : اندیشیدن فرایندی است که از طریق آن یک بازنمایی ذهنی جدید به وسیله تبدیل اطلاعات و تعامل بین

خصوصیات

ذهنی، قضاوت، انتزاع، استدلال و حل مسئله ایجاد می‌گردد.

تفکر یا اندیشیدن به روایتی دیگر عبارت است از : اندیشیدن، تلاشی است ذهنی، برای پاسخ‌گویی صحیح و دقیق به سوالات ذهنی که به ابزاری چون منطق،

خرد ورزی، دانش، تجربه و درک صحیح موضوع نیازمند است.

اتفکر یا اندیشیدن به روایتی دیگر عبارت است از ندیشیدن یا تفکر ساده‌ترین عمل ذهن به منظور یافتن رابطه بین دریافت‌های ذهنی می‌باشد.»

اندیشه و تفکر عبارتست از؛ آغاز یک فرایند و فعالیت ذهنی جهت طرح سؤال و پرسش، بررسی و تحلیل داد ه‌های مفروض، تعریف راهکار ملزوم جهت نیل به مقصود

است.

تفکر یا اندیشیدن در منطق

عبارت است از مرتب ساختن امور معلوم برای رسیدن به کشف مجهول. به عبارت دیگر فکر عبارت است از حرکت ذهن به سوی امور و مقدمات معلوم و سپس حرکت از

آن امور معلوم به سوی کشف مقصود.

روش‌های تفکری

هر یک از روش‌های تفکری را می‌توان متدهایی دانست که به کمک آنها، قسمتی از فرایند حل مسئله، با موفقیت طی می‌شود. تفکر برتر تفکری است که از بهترین

روش‌ها به حل مسئله برسد.

انواع روش‌های تفکری

۱-اندیشیدن (تفکر) تحلیلی

۲-اندیشیدن (تفکر) انتقادی

۳-اندیشیدن (تفکر) اجرایی

۴-اندیشیدن (تفکر) راهبردی

۵-اندیشیدن (تفکر) جانبی

۶-اندیشیدن (تفکر) خلاق

۷-اندیشیدن (تفکر) سیستمی

تفکر استراتژیک،Strategic thinking

به پروسهٔ فکر کردن به نحوهٔ بازی حریف، و تصمیمات او، و واکنش‌های احتمالی او گفته‌می‌شود. در تعریفی دیگر، تفکر استراتژیک را فرایندی دانسته اند که به افراد کمک می‌کند در مورد آینده خود و دیگران تفکر کنند، آن را ارزیابی کنند و ایجاد کنند.

تفکر قالبی (stereotype)

به یک نظر از پیش تشکیل‌شده در ذهن جمعی گروه‌هایی از جامعه اشاره دارد، که مانع قضاوت و شناخت منطقی افراد نسبت به دیگران شده و ویژگی‌های خاصی را به تمام اعضای یک گروه دیگر یا مجموعه‌ای متفاوت نسبت می‌دهد. این امر سبب می‌گردد افراد برپایهٔ اطلاعاتی ناچیز و تصورهای کلیشه‌ای خود که غالباً برگرفته از جامعه یا رسانه‌ها است، بدون آنکه شناخت کافی از دیگران داشته‌باشند، نسبت به آن‌ها قضاوت کنند.

در مقابل تفکر قالبی، کلیدواژه دیگری قرار دارد تحت عنوان “شخصیت توسعه یافته”. شخصیت توسعه یافته یک تعبیر جامعه شناختی-روانشناختی است به معنای رها شدن از تفکر قالبی و گسترش تفکر در ابعاد مختلف زندگی.

تفکر انتقادی،یا تفکر نقادانه

یا سنجشگرانه‌اندیشی (تفکر سنجشگرانه) یعنی تلاش در درست اندیشیدن برای به دست آوردن آگاهی قابل اعتماد در جهان. این روش شامل فرایندهای ذهنی اعم از تشخیص، تحلیل و ارزیابی داده‌ها است. به بیان دیگر، هنر اندیشیدن پیرامون اندیشیدن خودتان درحالیکه شما می‌خواهید اندیشه‌یتان را بهتر، روشن‌تر، دقیق‌تر، یا قابل دفاع‌تر بنمایید.فردی که انتقادی می‌اندیشد قادر است پرسش‌های مناسب بپرسد و اطّلاعات مربوط را جمع‌آوری کند. سپس با خلاقیت آن‌ها را دسته‌بندی کرده و با منطق استدلال کند؛ و در پایان به یک نتیجهٔ قابل اطمینان دربارهٔ مسئله برسد.

تفکر، سریع و آهسته

Thinking, Fast and Slow‎ کتابی است که در سال ۲۰۱۱ توسط دانیل کانمن، برنده جایزه نوبل در اقتصاد منتشر شد  این کتاب خلاصه تحقیقاتش در چند دهه است، وی اغلب با همکاری آموس تفیسکی کارش را انجام می‌داد. این کتاب تمام سه مرحله زندگی عملی او را شامل می‌شود: اولین روزهای او در تحقیق دربارهٔ تعصب شناختی، کار او در نظریه انتظار و کار اخیر او در خوشبختی.

نفکر سِحرپنداری

نوعی استدلال سببی است که در جستجوی یافتن رابطه‌ای میان گفتار یا اعمال از یک‌سو و رویدادهایی خاص از سویی دیگر است. در ادیان و مذاهب قومی و خرافات، رابطهٔ مذکور میان رسوم مذهبی مثل دعا خواندن و قربانی کردن، یا رعایت منکرات از یک جهت و فایده یا اجر مورد توقّع از جهت دیگر است

تفکر طراحیپ Design thinking‎

از شیوه‌های نوین مدیریت بشمار می‌آید، که روشی خلاق برای حل مشکلات، با رویکردی انسان محور می‌باشد. هدف تفکر طراحی، تطبیق الزامات فنی و تکنیکی با نیازهای مردم و همچنین با استراتژی کسب‌وکار است. فرضیه مقدم آموزش تفکر طراحی این است که چگونه افراد و سازمان‌ها بتوانند مهارت خودشان در حل مسئله را بهبود دهند، تا بتوانند برای مسائل دشوار و چند وجهی شان، راه حل‌های مؤثر بیابند.

تفکر واگرا ( Divergent Thinking)

یک فرایند یا روش تفکر است که با استفاده از آن و بررسی تعداد زیادی از راه‌حل‌های ممکن، می‌توان به تولید ایده‌های خلاق پرداخت. تفکر واگرا معمولاً در برابر یک فرایند دیگر خلاقیت یعنی تفکر همگرا قرار می‌گیرد. در تفکر همگرا، از مجموعه گام‌های منطقی برای رسیدن به راه‌حل استفاده می‌شود. در مقابل، در تفکر خلاق، از جریان سیال ذهن و بدون بهره‌گیری از شیوه‌ای منظم برای رسیدن به ایده‌های خلاق استفاده می‌شود. تفکر واگرا به تولید حجم زیادی از ایده‌های خلاق می‌انجامد. در این روش، راه‌حل‌های ممکن در یک بازه زمانی کوتاه بررسی شده و ارتباطات غیرمعمول بین موارد مختلف مد نظر قرار می‌گیرد. پس از اتمام فرایند تفکر واگرا، ایده‌های به دست آمده با استفاده از الگوی تفکر همگرا، به شکلی منظم و ساختارمند مورد بررسی قرار می‌گیرند. گفتنی است یک روان‌شناس به نام جوی پاول گیلفرد برای نخستین بار دو عبارت تفکر همگرا و تفکر واگرا را در سال ۱۹۵۶ به کار برد.

 شیوه‌های تفکر، در طول مدت زمان دارای سه شیوه کلی است:

کل گرایی اولیه:

این شیوه تا رنسانس، روش غالب تفکر بود. این دوره را دوران حاکمیت فلسفه‌ها و وجود علامه‌ها (که از هر موضوعی، مقداری می‌دانستند) می‌شناسند. انسانها

خیلی چیزها را می‌دیدند اما توجیهی برای آن نداشتند. در قرن شانزدهم همه رویدادهایی را که از شناخت آن عاجز بودند به خدا نسبت می‌دادند. یک اشکال عمده کل

گرایی این بود که رشد نداشت.

جزء گرایی:

تفکر جزءگرا از زمان تمدنهای باستانی وجود داشته‌است و آنرا برخاسته از اندیشه فلاسفه یونان باستان می‌دانند. تفکر جزءگرا هر پدیده ای را ابتدا به اجزاء کوچکتر تقسیم می‌نماید و می‌خواهد با مطالعه رفتار هر یک از اجزاء، به رفتار پدیده اصلی دست یابد. به عبارتی رفتار پدیده اصلی را حاصل جمع رفتار اجزاء آن می‌داند. رنه دکارت، فیلسوف فرانسوی، اصولی را برای این نظریه وضع نموده‌است.

نظریه سیستمها :

نظریه سیستمها در سال ۱۹۴۰ بوسیله برتالنفی مطرح شد. نظریه سیستمها بر این اصل استوار است که: در عمق تمام مسائل، یک سری اصل و ضابطه موجود است که به‌طور افقی تمام نظام‌های علمی را قطع می‌کند و رفتار عمومی سیستمها را کنترل می‌نماید. یعنی می‌توان به یک سری از اصول و ضوابط اولیه دست یافت که تعریف کننده رفتار عمومی سیستمها صرفنظر از نوع آنهاست. این بدان معنا نیست که یک تئوری عمومی بتواند جایگزین تئوری‌های خاص نظامهای علمی مختلف گردد، بلکه فقط سعی دارد به‌صورت یک هدایت کننده عمل نماید. کوشش برای دیدن کل، اصل ادعایی است که روش سیستمها در برخورد با مسائل برای خود قائل است.

تفکر یا اندیشیدن به روایت نفکر سیستمی چیست؟

سیستم مجموعه‌ای از اجزای مرتبط است که در کلیّت خویش برای ایفای وظیفه‌ای مشخّص در کنش متقابل و هماهنگ با محیط است. در تفکر

سیستمی، سازمان‌ها مانند سیستم‌هایی هستند که در دل یک مجموعهٔ محیطی بزرگ‌تر قرار گرفته‌اند. هر سیستم شامل ورودی، خروجی، پردازش و بازخورد است،

بنابراین داشتن تفکّر سیستمی برای یک مدیر بسیار حائز اهمیّت است. به کمک یک نظارت دقیق اگر خروجی ما از خروجی مورد نظرمان فاصلهٔ کم و بیش چشم‌گیری

داشت، با استفاده از Feedback (بازخورد) ورودی را تغییر داده و Replanning (برنامه‌ریزی مجدّد) می‌کنیم.

تفکّر سیستمی به رهبران و مدیران و کار آفرینان کمک می‌کند تا ساختار، الگوها و وقایع را در پیوند با یکدیگر مورد بررسی قرار دهند و تنها به مشاهده اکتفا نکنند. تفکّر

سیستمی مبتنی بر نوعی کلّی‌نگری است که با تحلیل، قابل درک نیست.

به عنوان مثال در بدن انسان، نحوهٔ رفتار گوش بستگی به نحوهٔ رفتار مغز دارد. هر زیرمجموعه‌ای که از عناصر تشکیل شود، بر رفتار کلّ سیستم مؤثّر است و این تأثیر

حدّاقل به یک زیرمجموعه دیگری از سیستم بستگی دارد. به عبارت دیگر اجزای یک سیستم چنان به هم مرتبطند که هیچ زیرگروه مستقلّی نمی‌تواند از آن‌ها تشکیل

شود. با استفاده از تعاریف فوق نتیجه می‌گیریم هر سیستمی را نمی‌توان به اجزای مستقل تقسیم نمود و در نتیجه انتظار اوّلیّه از هدف اصلی سیستم را برآورده

نمی‌سازد. در تفکر سیستمی مدیر سازمان تنها به خروجی اکتفا نکرده و برای رسیدن به هدف به یکایک اجزای سیستم توجه خاص می‌کند.

ویژگی‌های سیستم‌ها از منظر نظریه عمومی سیستم‌ها

۱-بهم پیوستگی و وابستگی اجزاء:

عناصر ناپیوسته و مستقل هرگز نمی‌توانند یک سیستم را تشکیل دهند.

۲-کل گرایی:

رویکرد سیستمی کل را به اجزاء نمی‌شکند.

۳-هدف جویی:

کل سیستم هدفمند است.

۴-ورودی‌ها و خروجی‌ها:

سیستم دارای داده و ستانده‌است.

۵-تبدیل:

در همهٔ سیستم‌ها ورودی‌ها به خروجی‌ها تبدیل می‌شوند.

۶-مقابله با بی نظمی و کهولت (آنتروپی منفی):

هر سیستم برای بقای خود احتیاج به مقابله با آنتروپی دارد، حداکثر گسیختگی و بی نظمی به معنای مرگ سیستم است.

۷-تنظیم:

اجزاء باید به گونه ای تنظیم شوند که هدف سیستم را محقق کنند.

۸-سلسله مراتب:

به این مفهوم که درون هر سیستمی، سیستم‌های دیگری قرار گرفته‌اند و این سیستم نیز خود در درون سیستم‌های دیگری جای دارد. به سیستم‌های کوچک‌تر زیر

سیستم گفته می‌شود که البته تفاوت میان سیستم‌ها و زیر سیستم‌ها کاملاً ذهنی است چون بستگی به موقعیت سیستم دارد.

۹-جداسازی:

در سیستم‌های پیچیده واحدهای تخصصی برای انجام وظایف وجود دارد.

۱۰-هم پایانی:

در سیستم‌های باز از وضعیت‌های متفاوت آغازین می‌توان به خروجی‌های یکسانی رسید یعنی می‌توان با داده‌های متفاوت ستانده‌های یکسان به دست آورد.

عناصر سیستم

عناصر سیستم همان اجزای تشکیل دهنده سیستم هستند. البته بسیاری از عناصر خودشان یک سیستم به حساب می‌آیند که در این صورت می‌توان آن‌ها را «خرده

سیستم» به حساب آورد. هنگامی که نتوانیم محتوای یک خرده سیستم را شناسایی کنیم آن را جعبهٔ سیاه می‌نامیم. عناصر سیستم عبارتند از:

1. ورودی‌ها (که ممکن است ماده، انرژی، انسان، محصول، خدمت یا اطلاعات باشد)
2. فراگرد (process, derivation)
3. خروجی‌ها (ستانده‌ها)
4. بازخور کنترلی
5. محیط سیستم

محیط سیستم را عواملی تشکیل می‌دهد که در خارج از سیستم قرار می‌گیرند. شناسایی محیط و عوامل محیطی معمولاً به سادگی انجام نمی‌گیرد. زیرا مرز سیستم

با محیط، مرزهای ظاهری آن نیست. طبق تعریف چرچمن، محیط، عوامل و اشیایی را شامل می‌شود که در رابطه خود با سیستم مؤثر و غیرقابل تغییرند. تعریف محیط

بستگی به ناظر و منظور دارد. به عنوان مثال، یک خانه، برای یک معمار با تمام اجزاء، یک سیستم است؛ ولی برای مهندس مکانیک، سیستم حرارتی، یک سیستم و

خانه محیط آن است.

اما انواع سیستم ها کدام است

بر اساس نوع ارتباط، تعامل با محیط، سطح پیچیدگی، حالت و… سیستم‌های تقسیم‌بندی‌های مختلفی دارند، از جمله: سیستم‌های باز و بسته؛ سیستم‌های ساده و

پیچیده؛ سیستم‌های انطباق پذیر و انطباق ناپذیر؛ سیستم‌های ایستا و پویا؛ سیستم‌های قطعی و احتمالی.

قوانین تفکر سیستمی

• نباید شرایط محیطی را سرزنش کرد

انسانها عموماً تمایل دارند مشکلات خود یا سیستم مورد مطالعه را به محیط نسبت دهند. این نوع نگرش موجب می‌شود هیچ‌گاه نتوانیم اقدام به حل مسائل نماییم.

• دریافتن الگوی تغییرات به جای تمرکز بر روی وقایع

تمرکز بر وقایع، یکی دیگر از موانع یادگیری و تفکر سیستمی است. ما زندگی را به صورت مجموعه ای از اتفاقات می‌دانیم و برای هر اتفاق نیز یک دلیل روشن و واضح

ارائه می‌نماییم. ما معمولاً عادت داریم فقط تغییرات ناگهانی محیط و سیستم را درک نماییم و از درک تغییرات تدریجی عاجزیم. نکته مهم این است که امروزه اصلی‌ترین

تهدیدها که متوجه بقاء سازمانها و جوامع هستند، نتیجه فرایندهای آرام و تدریجی هستند و نه وقایع ناگهانی.

تمرکز بر وقایع فقط در مورد وقایع منفی نیست و وقایع مثبت را نیز شامل می‌گردد. دگرگونی شرکت‌ها، هر چند در نهایت به دستاوردهای بزرگ رسیده، اما حاصل یک

حمله یا یک ضربه نیست، بلکه گام به گام حاصل می‌آید.

• تفکر براساس رابطه علت و معلولی

یکی دیگر از موانع تفکر سیستمی، تفکر براساس همبستگی بین عوامل به جای تفکر بر اساس رابطه علت و معلولی بین آنهاست. دو متغیر زمانی با یکدیگر همبسته

اند که با یکدیگر میل به کاهش یا افزایش داشته باشند متغیرهایی که همبسته اند، لزوماً دارای ارتباط علت و معلولی نیستند.

• تعیین صحیح مرز سیستم

مرز را هر جا که در نظر بگیریم، برخی از روابط موضوع با پیرامون آن را قطع کرده‌ایم. یکی از اهداف آموزش رویکرد سیستمی، آموزش تعیین مرز مطالعه است. چه بسا اگر

مرز را بزرگتر در نظر بگیریم، واقعیات را بسیار روشن‌تر و بهتر درک کنیم.

• تفکر دینامیک به جای تفکر استاتیک

در تفکر استاتیک، عوامل مؤثر، خطی و یک طرفه هستند. اما واقعیت این است که بین عوامل فوق اثرات متقابل وجود دارد و ممکن است در طول زمان یکدیگر را تشدید

یا تضعیف نمایند. انتقال روش تفکر از علیت یک طرفه به علیت حلقوی و از عوامل مستقل به عوامل وابسته، کاری مشکل است.

تمایز دیگر تفکر سیستمی با تفکر رگرسیونی این است که در تفکر رگرسیونی بالاخره معلوم نمی‌شود که

سیستم چگونه کار می‌کند. یعنی مفهوم همبستگی به تنهایی برای شرح چگونگی کارکرد سیستم کافی نیست. البته مطالب فوق به معنی کنار گذاشتن رگرسیون به

عنوان یک ابزار تجزیه و تحلیل نیست بلکه تأکید بر این نکته است که شیوه تفکر ما نباید رگرسیونی باشد.

• مقاومت در برابر سیاستها، پیامدهای ناخواسته و رفتار نامشهود سیستمهای اجتماعی

در بسیاری از موارد، تلاش برای حل یک مشکل در یک سیستم اجتماعی، آنرا بدتر می‌کند. خط مشی‌ها، اثرات جانبی پیش‌بینی نشده ایجاد می‌کنند. تصمیمات ما

موجب عکس العمل دیگران می‌شود که می‌خواهند توازنی را که ما برهم زده‌ایم، برگردانند. فارستر این پدیده‌ها را «رفتار غیرشهودی سیستمهای اجتماعی» می‌نامد.

این پویایی‌های پیش‌بینی نشده، منجر به مقاومت در برابر سیاستها می‌شود. پاسخ سیستم، مداخله‌ها را با تأخیر، تضعیف یا شکست مواجه می‌کند.

• تفکر ترکیبی

طبق تفکر سیستمی، ویژگیهای مهم یک سیستم از تعامل بین اجزاء آن به‌وجود می‌آید نه از فعالیت جداگانه آنها؛ بنابراین وقتی سیستم را تجزیه می‌کنیم، ویژگیهای

مهم خود را از دست می‌دهد؛ بنابراین سیستم، یک کل است که با تحلیل قابل درک نیست؛ لذا روشی غیر از تحلیل برای درک رفتار و ویژگیهای سیستم ضروری است.

ترکیب نقص فوق را جبران نموده و برای تفکر سیستمی، یک موضوع کلیدی است. در واقع، تحلیل و ترکیب، مکمل هم هستند. در تفکر سیستمی، توصیه می‌شود که

ترکیب قبل از تحلیل انجام گیرد. تحلیل روی ساختار موضوع متمرکز می‌شود و تعیین می‌کند سیستمها چگونه کار می‌کنند. ترکیب بر کارکرد متمرکز می‌شود.

• اهمیت چگونگی تعامل بین اجزاء سیستم در عملکرد آن

این یک اصل سیستمی است که اگر هر جزء سیستم را به‌طور جداگانه به گونه ای بسازیم که به کاراترین حد عمل کند، سیستم بعنوان یک کل، به مؤثرترین حد ممکن

عمل نخواهد کرد. به عبارت دیگر، اجزاء سیستم را باید بگونه ای طراحی کرد که با یکدیگر مؤثر و کارا عمل کنند. مدیران اکثراً طبق تفکر تحلیلی و مکانیستی عمل

می‌کنند. یک مسئله را به چند بخش قابل حل و قابل مدیریت تجزیه نموده سپس برای هریک بهترین حل را پیدا نموده و نتایج را با هم مونتاژ می‌کنند. اما می‌دانیم که

مجموع بهترین جواب برای اجزاء، بهترین جواب برای سیستم نخواهد بود.

• ساختار سیستم به‌وجود آورنده رفتار آن است

افراد مختلف، زمانی که در یک سیستم ثابت قرار می‌گیرند، نتایج یکسانی از خود بروز می‌دهند. نگرش سیستمیک به ما می‌گوید که برای فهمیدن مشکلات اساسی

لازم است که به مسائلی فراتر از اشتباهات فردی یا بخت و اقبال نامساعد بپردازیم. باید از وقایع و شخصیتها فراتر برویم. باید به عمق ساختاری پی ببریم که اعمال افراد

و شرایط را به گونه ای شکل می‌دهد که رویکردی اتفاق می‌افتد.

• باید به دنبال نقاط حساس و مؤثر گشت

تفکر سیستمی به ما می‌آموزد که بدیهی‌ترین راه حلها در بهترین شرایط فقط در کوتاه مدت بهبودی را به‌وجود می‌آورد ولی در بلندمدت اوضاع را بدتر می‌کند. از طرفی

اگر یک اقدام کوچک به خوبی و با قدرت کافی در محل مناسب صورت گیرد، می‌تواند پیشرفتی قابل ملاحظه و بزرگ در رفتار سیستم خلق کند.

علمای سیستم، این قانون را اهرم کاری می‌نامند. در حل مسائل باید از آنجایی شروع کرد که بیشترین اثر را دارد تا بتوان با حداقل سعی و تلاش به پیشرفت و نتیجه

ای بزرگ دست یافت. تنها نکته دشوار در این بین آن است که برای دست‌اندرکاران سیستم، موضع بیشترین اثر اهرم، ناپیداترین مکان است.

• باید به مهلتی که برای دریافت پاسخ ضروری است، توجه نمود

سیستمهای پیچیده، عامل زمان را نیز در سازمان خود در بر می‌گیرند. هر سیستمی برای پاسخ دادن، زمان و همت خاصی می‌گذارد؛ بنابراین در بیشتر موارد شتابزدگی

برای دریافت سریع پاسخ و انجام فوری کار، بی‌نتیجه است.

کار درست این است که ما دینامیک داخلی سیستم را دریابیم و حداقل مهلت و مدتی را که برای دریافت پاسخ و انجام کار ضروری است، در نظر بگیریم. عدم احتساب

تأخیر می‌تواند ناپایداری و حتی فروپاشی سیستم را سبب شود. بخصوص اگر اندازه آن بزرگ باشد. هرچقدر عمل ما شدیدتر و افراطی تر باشد، نتیجه مطلوب، دیرتر به

دست می‌آید.

به‌دلیل مهمتری اثر او، کتاب پنجمین فرمان(۱۹۹۰) است. این کتاب در ایران ترجمه شده‌است و دربارهٔ سازمان یادگیرنده است. در ادامه به دوازده قانون تفکر سیستمی

از دیدگاه پیتر سنگه نگاهی خواهیم داشت

۱. مشکلات امروزی از راه‌حل‌های سنتی ناشی می‌شوند

قانون اول تفکر سیستمی پیتر سنگه درباره‌ی مشکلات و راه‌حل آنهاست. همه‌ی ما عاشق حل مسئله هستیم. وقتی آخرین قسمت پازلی را پیدا می‌کنیم، تصمیمی می‌گیریم یا مشکلی را حل می‌کنیم، در پوست خود نمی‌گنجیم. اما بسیاری از مشکلاتی که امروزه با آنها سرو‌کله می‌زنیم، ناشی از اقداماتی هستند که قبلا به‌تنهایی یا به‌صورت گروهی انجام داده‌ایم. تصمیماتی که امروز می‌گیریم، مشکلات فردایمان می‌شوند! راه‌حل این است که به افراد گروه خود کمک کنیم مشکل را تشخیص بدهند، چارچوب‌بندی کنند و به‌طور جمعی برای آن راه‌حلی پیدا کنند. افراد گروه با دیدگاه‌ها و نقطه‌نظرات متفاوت، کمک می‌کنند تصمیمی بگیریم که اثرات جانبی و ناخواسته‌ی کمتری داشته باشد.

۲. هرچه بیشتر فشار بیاورید، سیستم شما را بیشتر پس خواهد زد

در زبان تفکر سیستمی پیتر سنگه به این مورد «بازخورد جبرانی» گفته می‌شود. این مورد را در مکالمات خود، در برنامه‌های دولت و در کسب‌و‌کارها دیده‌ایم. در مکالمات‌مان، سعی می‌کنیم با مخالفت کردن با حرف‌های طرف مقابل، روی حرف خودمان تأکید کرده باشیم. درصورتی‌که دقیقا همین فشار ما به آنها انگیزه می‌دهد بیشتر روی حرف خودشان بمانند. در واقع به آنها کمک می‌کنیم با قدرت بیشتری با ما مبارزه کنند.

برنامه‌های اجتماعی نمونه‌ای از همین موارد هستند که هدف‌شان بهبود جامعه بوده است، اما شرایط بدتری را ایجاد کرده‌اند. مثلا دولت شرایط بهبود زندگی را برای منطقه‌ای از کشور ایجاد می‌کند. همین موضوع سبب می‌شود مهاجرت به آن ناحیه بیشتر شود و حاشیه‌نشینی غیراستاندارد در آن منطقه افزایش یابد. همیشه مراقب کلمه‌ی «مداخله» باشید. به‌محض‌اینکه این کلمه را شنیدید، بدانید معنی‌اش این است که «فشار زیادی وارد می‌کنیم» و منتظر نتایجش بنشینید. برای مقابله با این موضوع، اجازه بدهید سیستم خودش راه‌حل را پیدا کند. مارگارت ویتلی (Margaret Wheatley) در این‌باره می‌گوید:

«… یک سیستم زنده، از منافع مشترک تشکیل می‌شود. همه‌ی تغییرات، ناشی از تغییر در معنا هستند. هر سیستم زنده آزاد است انتخاب کند که آیا می‌خواهد تغییر کند یا نه؟ سیستم‌ها راه‌حل‌های خود را دارند.»

۳. رفتار قبل از اینکه بدتر شود، بهتر می‌شود

بهترین راه برای ترسیم این مفهوم، توضیح کارتونی از آرنی لِوین (arnie Levin) است. این کارتون مردی را نشان می‌دهد که در بین دومینوهایی قرار دارد که به شکل دایره چیده شده‌اند. او دومینوی جلویی‌اش را هل می‌دهد. از لحظه‌ای که دومینوها شروع به ریختن می‌کنند، آزادی احساس می‌شود چون فشار از روی مرد، به دومینوی بعدی منتقل شده است. اما نکته‌ی مهم این است که دومینوها روی هم می‌ریزند و درنهایت آخرین دومینو روی مرد می‌افتد و او را له می‌کند. این مثال استعاره از آن است که مشکل درنهایت به خودِ مدیریت برمی‌گردد.

پیتر سنگه معتقد است که همین مسئله در سازمان‌هایی که به‌جای حل مشکل، بیشتر درگیر کنترل تأثیرات آن هستند نیز اتفاق می‌افتد. مشارکت با دی‌نفعان برای حل مسئله، می‌تواند این دغدغه را حل ‌کند. به شرط اینکه محیط سالمی برای تعامل وجود داشته باشد و تعصب را کاهش بدهد. به این ترتیب ایده‌ها و راه‌حل‌های بالقوه‌ای ورای سیاست‌ها و شخصیت‌ها شکل می‌گیرد.

۴. همه‌ی مشکلات با یک راهکار حل نمی‌شوند

کاپلان (Kaplan) این قانون را «قانون ابزار» نام نهاده است. او می‌گوید: «به پسربچه‌ای یک چکش بدهید، آن‌وقت آن بچه با هرچه مواجه شود، فکر می‌کند نیاز به کوبیدن دارد!» درک این قانون خیلی راحت است. وقتی راه‌حلی یک‌بار به نتیجه می‌رسد، دوست داریم دوباره از آن استفاده کنیم. این اتفاق زمانی می‌افتد که می‌خواهیم بهترین روش‌ها را برای حل مسائل پیچیده به کار ببریم. مشارکت با اعضای گروه‌تان به شما کمک می‌کند به دیدگاه‌های غنی‌تری دست پیدا کنید و ابزارهای متنوع‌تری برای حل مشکل پیدا کنید.

۵. مصرف دارو ممکن است بدتر از بیماری باشد

این قانون «انتقال بار مسئولیت» نام دارد. ممکن است از مقایسه‌ی این قانون با قانون شماره ۲ (هرچه بیشتر فشار بیاورید، سیستم شما را بیشتر پس خواهد زد) گیج شوید. ولی این دو قانون با هم متفاوتند و ممکن است در یک لحظه هردوی آنها رخ بدهند. دارو در این مورد، مداخله‌ای است که افراد را توانمند می‌کند و این نوع مداخله اعتیادآور است. پیتر سنگه می‌گوید: «هرچه تکیه بر مداخله بیشتر شود، قدرت سیستم برای خوددرمانی کمتر می‌شود.» این قضیه مانند این است که بخواهید به کسی ماهی بدهید یا ماهیگیری را یادش بدهید.

اگر معتقدید مداخله لازم است، باید مطمئن شوید این مداخله با وابستگی‌ای که ایجاد می‌کند، کل سیستم را ضعیف نمی‌کند. مثلا آموزش همگانی فشار آموزش کودکان را از دوش والدین برداشته است. اما مشارکت ذی‌نفعان در پیدا کردن مشکل و ارائه‌ی راه‌حل برای آن، بار مسئولیت را از یک بخش خاص بر می‌دارد و در کل شرکت پخش می‌کند.

۶. کسی که سریع‌تر است، لزوما موفق‌تر نیست

طبق داستان معروف لاک‌پشت و خرگوش، می‌دانیم که ممکن است وقتی درگیر سرعت‌گرفتن هستیم، عقب بمانیم. هر سیستمی برای خودش سرعت بهینه و منحصربه‌فردی دارد. اگر مدیریت نگران سرعت‌عمل سازمان باشد، از برنامه‌های «اصلاحی» استفاده می‌کند. مثلا می‌گوید: «مشاوری استخدام کردم که شرایط را اصلاح کند.» نسبت به این واژه حساس باشید. اگر بخواهیم در بازه‌ی زمانی کوتاه، اصلاحات سریع و کلیشه‌ای انجام دهیم، ممکن است تا مدت‌ها مجبور باشیم تاوان پس بدهیم تا آسیب‌های وارده به سیستم را رفع کنیم. هیچ سیستمی در یک شب قادر به تحول نخواهد بود. پیدا کردن راه‌حل پایدار، زمان‌بر است. اعضای انجمن برای انطباق با تغییرات جدید نیاز به زمان و فضای کافی دارند. اگر مدیریت با کاهش سرعت تغییرات، امکان انطباق با شرایط جدید را ایجاد کند، نتیجه‌اش این می‌شود که اجتماع حامی‌تری خواهد داشت.

۷. علت و معلول رابطه‌ی نزدیکی با زمان و مکان ندارند

تابه‌حال شده چندین بار دکمه‌ی آسانسور را بزنید؟ ذات آدمی اینگونه است که وقتی تلاشی می‌کند، می‌خواهد در یک بازه‌ی زمانی کوتاه، به نتیجه‌ای ملموس برسد. این قانون در تمام مراحل آزمون‌ها، انواع سرمایه گذاری ها و کسب‌و‌کارها صادق است. چالش اینجاست که گاهی بین علت و معلول رابطه‌ی مشخصی وجود دارد، ولی این رابطه همیشه حاکم نیست. وقتی فعالانه با گروه خود در ارتباط باشید و اطلاعات را با آنها به اشتراک بگذارید، آنها فرصت دارند علت رخداد و نتیجه‌ی آن را درک کنند و صبور باشند.

۸. تغییرات کوچک می‌توانند نتایج بزرگی در پی داشته باشند. اما ناحیه‌ای که این تفاوت را ایجاد می‌کند معمولا به‌سختی قابل تشخیص است

در «قانون اهرم» گفته می‌شود تمرکز دقیق روی «مکان درست»، می‌تواند بزرگ‌ترین تغییرات را ایجاد کند، حتی اگر این تمرکز اندک باشد. مشکل اینجاست که این «مکان درست» عموما قابل تشخیص نیست. یکی از این تلاش‌هایی که منجر به تغییرات بزرگ می‌شود، تشخیص اهداف سیستم است. برخی می‌گویند سیستم آموزشی کمکی نمی‌کند. به نظر من خیلی هم خوب کار می‌کند. مثلا نیروهای تولیدی کارخانه خیلی خوب با هدف «تولید» توجیه شده‌اند. اما در حال حاضر هدف در حال تغییر است. بخشی از این تغییر به دلیل تغییر در فناوری است که به ذی‌نفعان سیستم آموزشی اجازه می‌دهد تا همکاری کنند و بر اهداف سیستم اثر بگذارند.

یک نمونه‌ی عالی از اقدامات کوچک و نسبتا غیرعادی، استفاده از حشرات برای کنترل حشرات است! مثلا در بسیاری از فضاهای سبز، برای کنترل حشرات مزاحم از زنبورها استفاده می‌شود. این یک راهکار بسیار هوشمندانه است که لزوما مشهود هم نبوده است. آشنایی با سیستم، کلید تشخیص اهرم در سیستم پیتر سنگه است. سیستم آموزشی، سیستم گسترده‌ای است و افراد محدودی آن را آن‌قدر خوب می‌شناسند که بتوانند بفهمند اهرم کجاست. در اینجا هم داشتن گروه بزرگی از ذی‌نفعان و استفاده از هوش جمعی می‌تواند راه‌حل ما باشد.

۹. دید خود را عوض کنید

تفکر صفر و صدی یا سفید و سیاهی، به نیوتن تعلق دارد. در بسیاری از شرایط کاری ما فکر می‌کنیم راه‌حل، «یا» الف است «یا» ب؛ درصورتی‌که ممکن است راه‌حل «هردو» یا «اگر … آن‌وقت …» باشد. اگر دید خود را به مشکلات عوض کنیم، ممکن است به راه‌حل‌های متفاوتی برسیم. دعوت از ذی‌نفعان برای تفکر جمعی، کمک می‌کند انواع مختلف راهکارها را تجسم کنیم و به خروجی بلندمدت برسیم.

۱۰. نصف کردن یک فیل، آن را به دو فیل مجزا تبدیل نمی‌کند

اگر دیدگاهی کل‌نگرایانه به سیستم نداشته باشید، به دردسر بزرگی خواهید افتاد. سیستم آموزشی مانند یک فیل عظیم‌الجثه است که برای بسیاری افراد دیدن کُل آن کار دشواری است. بهترین راه این است که افرادی در جاهای متفاوت بایستند و زاویه‌دید خود را توصیف کنند. تقسیم کردن سیستم و تلاش برای تجزیه‌وتحلیل قطعات به‌صورت مستقل، بدترین راه‌حل ممکن است. راه‌حلی که برای عاج فیل کار می‌کند، ممکن است بدترین راه‌حل برای دُم او باشد. این نشان می‌دهد کل‌نگر بودن و استقبال از نقطه‌نظرات متفاوت، به شما کمک خواهد کرد بفهمید بخش‌های مختلف چطور با یکدیگر تعامل دارند و به‌جای تصویری بهم‌ریخته و نامفهوم، تصویری کامل و شفاف از سیستم برای خود بسازید.

۱۱. هیچ سرزنشی در کار نیست

آخرین قانون تفکر سیستمی پیتر سنگه این است که در یک سیستم تطبیقی پیچیده، هیچ «دیگرانی» وجود ندارد. همه‌کس و همه‌چیز در ارتباط باهمند و با مشارکت همدیگر کل سیستم را می‌سازند. گاهی ما با این مفهوم مشکل داریم. مواقعی پیش می‌آید که به‌سمت سرزنش، انحراف و انکار می‌رویم. واقعیت هم این است که سخت است مسئولیت کامل چیزی را برعهده بگیریم که فکر می‌کنیم خارج از کنترل ماست.

در قرن کنونی، چالش این است که شجاع باشیم و افرادی را که از نظر خودمان دشمن ما هستند، به فرایند خود دعوت کنیم. دعوت ذی‌نفعان به حل مسئله و تصمیم گیری گروهی، موانع را کنار نمی‌زند، اما تعادل و سرعت‌مان را زیاد می‌کند.

۱۲-  تمرکز روی منافع بجای مواضع

جلسات سازمان را با رویکرد تفکر سیستمی برگزار کنیم؟

وبسایت‌هایی برای مطالعه تفکر سیستمی

منابع

نوشته کارگاه آموزشی آنلاین تفکر سیستمی برای شرکت خط لوله و مخابرات1389 اولین بار در دکتر مازیار میر. پدیدار شد.